Na dyrektora instytucji kultury może zostać nałożona kara grzywny w wysokości nawet 30.000 zł

W instytucjach kultury dochodzi do przewinień, które dla dyrektora lub osób, które działają w jego imieniu mogą skończyć się odpowiedzialnością karną. Co do zasady odpowiedzialność ta będzie miała charakter wykroczeniowy. Jednak w sytuacji, gdy  sprawca dopuszcza się naruszeń w sposób uporczywy lub złośliwy, wówczas stają się one przestępstwem. Sprawdźmy zatem, kiedy to właśnie dyrektor bezpośrednio poniesie karę, a kiedy inna osoba, działająca w jego imieniu np. główna księgowa czy kadrowa.

Wykroczenie to czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary. Za wykroczenia przeciwko prawom pracownika dyrektor, a także osoby działające w jego imieniu mogą ponieść karę grzywny w wysokości od 1.000 do 30.000 zł. Osoba odpowiedzialna ponosi odpowiedzialność niezależnie od tego czy pracownik poniósł jakąkolwiek szkodę w efekcie popełnienia wykroczenia.

W art. 281 kp określony został podstawowy katalog wykroczeń, który obejmuje w pierwszej kolejności zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 kp powinna być zawarta umowa o pracę. Wykroczenie to swoim zakresem obejmuje przypadki celowego zawierania umów cywilnoprawnych w miejsce stosunku pracy. Istotą tego wykroczenia jest zamiar po stronie dyrektora lub osoby, która w jego imieniu zawiera umowę w celu obejścia prawa. Drugi z czynów to niepotwierdzenie na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę. Jeżeli umowa o pracę nie została zawarta z zachowaniem formy pisemnej, dyrektor lub osoba działająca w jego imieniu powinien (po zmianach od 1.09.2016 r.) przed dopuszczeniem pracownika do pracy, potwierdzić na piśmie ustalenia co do stron umowy, rodzaju umowy oraz jej warunków.

Kolejne wykroczenie to wypowiedzenie lub rozwiązanie z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia, naruszając w sposób rażący przepisy prawa pracy. Przepis tenpenalizuje działanie polegające na wypowiadaniu lub rozwiązywaniu z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia, naruszające w sposób rażący przepisy prawa pracy. Rażące naruszenie, to pojęcie ocenne, dlatego podlega badaniu przy uwzględnieniu indywidualnych okoliczności każdego przypadku.

PRZYKŁADY RAŻĄCEGO NARUSZENIA PRZEPISÓW PRZY ZWALANIANIU

  • niewskazanie przyczyny wypowiedzenia, lub wskazania przyczyny całkowicie fikcyjnej,
  • naruszenie wymagań formalnych wypowiedzenia lub rozwiązania umowy w zakresie ich formy pisemnej, konsultacji związkowych, pouczeń dla pracownika, okresu wypowiedzenia,
  • wypowiedzenia umowy pracownikom szczególnie chronionym,
  • wypowiedzenia w czasie urlopu pracownika oraz w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy,

     

  • wypowiedzenia stosunku pracy, gdy przepisy w ogóle na to nie pozwalają.

 

Ostatni czyn z tej grupy to stosowanie wobec pracowników innych kar niż przewidziane w przepisach prawa pracy o odpowiedzialności porządkowej pracowników. Wykroczenie to obejmuje tylko i wyłącznie zastosowanie kary innej niż przewiduje to Kodeks pracy (upomnienia, nagany, kary pieniężnej).

Przykład

Dyrektor teatru nakaże spóźniającemu się bez usprawiedliwienia aktorowi sprzątanie sceny czy zostanie po godzinach bez wykonywania pracy.

Przyjmuje się, że nie dochodzi do naruszenia, gdy zastosowana zostanie kara znana ustawie, ale nie przewidziana za dany czyn. Zgodnie z art. 108 kp za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonej organizacji i porządku w procesie pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów przeciwpożarowych, a także przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności w pracy, dyrektor lub osoba działające w jego imieniu może stosować karę upomnienia lub karę nagany. Ponadto za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy pracodawca może również stosować karę pieniężną Niezgodne z prawem będzie zatem stosowanie kar dodatkowych na przykład w formie ogłoszenia o ukaraniu na tablicy ogłoszeń czy też wyższych niż ustawowe granic kar pieniężnych.

Kary za naruszanie przepisów o czasie pracy, uprawnieniach rodzicielskich i zatrudnianiu młodocianych

W przypadku naruszania przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem i zatrudnianiu młodocianych karalne są tylko te naruszenia, które mają charakter ciągły, a nie incydentalny. Naruszeniem przepisów o czasie pracy, skutkującym zakwalifikowaniem jako wykroczenie może być np. przekraczanie norm dobowych i miesięcznych czasu pracy, nieudzielanie określonego prawem odpoczynku pracownikowi, zatrudnianie kobiet w ciąży i w okresie karmienia przy pracach szkodliwych dla zdrowia lub szczególnie uciążliwych, zatrudnianie młodocianego przy pracach wzbronionych, w godzinach nadliczbowych albo w porze nocnej, co czasami może mieć miejsce także w instytucji kultury.

Usterki przy prowadzeniu akt osobowych

Obowiązek prowadzenia akt osobowych jest zwykle scedowany przez dyrektora na pracownika kadr i to jemu może grozić grzywna za te naruszenia. Pierwsze z wykroczeń to nieprowadzenie dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników. Omawiany obowiązek został skonkretyzowany w rozporządzeniu w sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika. Istnieje spór co do tego czy wykroczenie to obejmuje wyłącznie nieprowadzenie akt osobowych lub innej dokumentacji pracowniczej w całości, czy też dotyczy każdego naruszenia przepisów powyższego rozporządzenia. Nie ma jednak wątpliwości, że odpowiedzialność za to wykroczenie poniesie osoba, która co prawda założyła akta osobowe, ale prowadzi je w formie niekompletnej. Drugie wykroczenie, które w instytucjach kultury może się zdarzyć raczej wyjątkowo, to pozostawienie dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników w warunkach grożących uszkodzeniem lub zniszczeniem. Odpowiedzialność karną ponieść może osoba, która pozostawia lub przetrzymuje dokumentację lub akta osobowe w takim miejscu, w którym ze względu na niekorzystne warunki przechowywania lub dostęp osób niepowołanych mogą doprowadzić do ich uszkodzenia lub zniszczenia. Uwaga! Przygotowany przez ministerstwo rozwoju projekt ustawy przewiduje rewolucyjne zmiany prowadzące do skrócenia okresu przechowywania dokumentacji pracowniczej oraz ich elektronizacji. Zmiany prawdopodobnie zaczną obowiązywać już w 2017 roku. Szczegóły znajdą Państwo na www.kultura.wip.pl.

Wykroczenia wynikające z art. 282 kp

Odpowiedzialnym za wskazane w tym przepisie wykroczenia ponosić mogą wyłącznie osoby, które w zakresie swoich obowiązków mają ich wykonywanie. Pierwsze dotyczy braku wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń należnych pracownikowi lub jego rodzinie w określonym terminie i wysokości, obniżania wynagrodzenia lub dokonywania bezprawnych potrąceń. Wykroczenie to będzie miało rację bytu, jeśli dojdzie do naruszenia obowiązków w zakresie wypłaty jakichkolwiek składników wynagrodzenia, nie tylko płacy zasadniczej. Wykroczeniem może być zatem wstrzymanie wypłaty premii, nagród, ale także odprawy czy zasiłku. Z reguły osobą odpowiedzialną będzie pracownik bezpośrednio odpowiedzialny za wypłatę pensji, ale w konkretnych przypadkach nie można wykluczyć winy dyrektora. Kolejne wykroczenie obejmuje nieudzielenie urlopu wypoczynkowego w należnym wymiarze. Nie chodzi tu tylko o zaniechanie udzielenia przez dyrektora urlopu w ogóle, ale także w części. Inspektor pracy najczęściej stwierdzi to naruszenie jeśli ustali, że urlopy za rok poprzedni (czyli w tym roku za 2015 rok) nie zostały udzielone do 30 września roku kolejnego, ponieważ zwykle przyjmuje się, że nastąpiło przesunięcie ich wykonania do tego terminu. Następne wykroczenia związane są z uchybieniami w zakresie wydania świadectwa pracy. Co do zasady z wykroczeniem tym mamy do czynienia, jeżeli świadectwa nie wydano w ogóle. Uwzględnić należy fakt, iż instytucja kultury ma 7 dni na wydanie pracownikowi świadectwa pracy. Wykroczenie nie następuje natomiast, gdy świadectwo będzie zawierało błędy lub pominięcia. Jeszcze inne wykroczenie obejmuje niewykonanie orzeczenia sądu pracy lub ugody zawartej przed komisją pojednawczą. Oznacza to zatem, że nie poniesie odpowiedzialności dyrektor, który nie wywiąże się z zobowiązań przyjętych na siebie w drodze ugody pozasądowej.

Wykroczenia określone w przepisach art. 281–282 kp mogą zostać zakwalifikowane jako przestępstwo z art. 218 § 1 kk. Zachowanie złośliwe, w rozumieniu art. 218 § 1 kk charakteryzuje się chęcią upokorzenia, dokuczenia, okazania lekceważenia pracownikowi, np. dyrektor wstrzymuje należne wynagrodzenie w celu dokuczenia pracownikowi. Aby ustalić, że czyn ten miał charakter złośliwy niezbędne jest stwierdzenie, że naruszanie praw określonego pracownika nie ma racjonalnych przyczyn i motywowane jest niechęcią dyrektora (lub osoby wykonującej za niego czynności) do pracownika. Natomiast zachowanie uporczywe charakteryzuje się nie tylko wielokrotnością zachowania sprawcy w pewnym okresie, lecz także świadczy o szczególnym nastawieniu psychicznym sprawcy. Znamiona te mogą występować oddzielnie lub łącznie (np. gdyby dyrektor wielokrotnie nie wypłacał pensji pracownikowi chcąc go złośliwie upokorzyć). Zasadnicza różnica pomiędzy wykroczeniem z art. 282 § 1 pkt 1 kp, a przestępstwem z art. 218 § 1a kk leży również w zagrożeniu karą. Sankcją za przestępstwo przewidziane w art. 218 § 1a kk może być grzywna, ograniczenie wolności, ale także kara pozbawienia wolności do lat 2.

Przestępstwo może popełnić dyrektor, który pomimo orzeczenia sądu odmawia ponownego przyjęcia pracownika do pracy (art. 218 § 2 kk) lub też nie wypłaca pracownikowi wynagrodzenia, do którego został przez sąd zobowiązany (art. 218 § 3 kk). Czyn opisany w tym przepisie zagrożony jest surowszą karą do 3 lat pozbawiania wolności.

Dyrektor instytucji kultury zarządzając placówką musi pamiętać, że naruszenia przepisów prawa pracy w zakresie stosunków pracowniczych wywołują skutki na płaszczyźnie instytucja kultury – pracownik. Jeśli jednak stanowią one wykroczenie lub przestępstwo dotykają one bezpośrednio jego osoby, a nie instytucji którą zarządza.

Autor: Anna Koźmińska
autorka prowadzi Kancelarię Adwokacką w Toruniu